"Pjeter Bogdani letra dhe dokumente"

[sabah]

"Pjeter Bogdani letra dhe dokumente" nga arkivi i Kongregatës "de Propaganda Fide" si dhe nga Arkivat Sekrete të Vatikanit,

të studiueses Odette Marquet,

Botuar nga Shtëpia Botuese "At Gjergj Fishta",
Shkodër 1997.

Biblioteka "Mendimi Shqiptar"

Këtë përmbledhje letrash të Pjetër Bogdanit, autorja me origjinë franceze, mike e popullit shqiptar, njëkohsisht misionare katolike në Shqipëri, ia kushton popullit shqiptar, kudo ku gjendet, "Gjakut të shprishur e të shpërndarë", të gjithë atyre, që kushtet e jetës i detyruan të marrin rrugën e mërgimit për të ruajtur identitetin e vet, të gjithë atyre, të cilët mbetën në atdhe dhe atje qëndrojnë për të shpëtuar vendin e tyre të kërcënuar edhe sot. Ata janë trashëgimtarë të denjë të Bogdanit, i cili ia dhuroi jetën popullit të vet.

Paraqitja e autorit:

Pjetër Bogdani zë një vend të dorës së parë në letërsinë e vjetër shqipe, në sajë të botimit të librit të tij "Cuneus Prophetarum de Christo Salvatore Mundi...", që doli nga shtypi për herë të parë në vitin 1685 në Padovë. Dy botimet e tjera do të vijnë njëri pas tjetrit në vitin 1691 dhe tjetri më 1702. Interesi i zgjuar nga kjo vepër është në radhë të parë teologjik sepse bëhet fjalë për jetën e Jezu Krishtit, por edhe shkencor. Pranë të dhënave biblike gjenden edhe disa interpretime shkencore mbi dukuritë e natyrës, të bazuara në astronomi.

Rëndësia gjuhësore e këtij libri origjinal, të shkruar në gjuhën shqipe dhe italiane, ka zgjuar interes tek studiuesit shqiptarë dhe të huaj. Është botimi i fundit dhe më interesant midis botimeve të lashta në gjuhen autoktone arbnore që kemi qysh nga Gjon Buzuku, Lekë Matranga, Frang Bardhi, Pjetër Budi. Ideja që të mblidhet letërkëmbimi i Pjetër Bogdanit mu duk interesante, jo vetëm për ta njohur personalitetin dhe rolin që paTi në kohën e tij, por edhe për ta sjellë në dritë dëshmimin e çmueshëm të letrave të tija, që pasqyrojnë njëren nga periudhat më dramatike të historisë shqiptare. Është vertetë periudha e kalimit të një pjese të madhe të popullsisë shqiptare në një kulturë tjetër, në një religjion tjetër. Kjo popullsi shpeshherë s'pati tjetër zgjedhje, përveç se ta mohojë vehten për të mbijetuar. Këto gjurmime e plotësojnë botimin e "Relacioneve" kishtare më të njohura të këtij autori, të cilat i pasqyrojnë ngjarjet e epokës.

Ký botim i përket para së gjithasht letërkëmbimit të Pjetër Bogdanit me Kongregatën e Shenjtë të Propagandës Fide. Ky institut fetar u themelua në fillim të shekullit XVII (1622) nga Papa Gërguri XV, ndersa Kolegji i saj nga Papa Urbani VIII (1627), me qëllim që të shpallet Ungjilli tek të gjithë popujt dhe t'i ndihmojë të krishterët e rënë nën sundimin otoman apo herezi të tjera. Këto letra na mundësojnë t'i ndriçojmë dhe t'i plotësojmë disa pika të bibliografisë së Bogdanit të mbetura deri tani të paqarta.

Pas studimeve teologjike të shkëlqyeshme në Romë, Bogdani ende i ri u zgjodh ipeshkëv i ipeshkvisë së Shkodrës (Scodrens), që ishte ipeshkvia më e lashtë e Shqipërisë. Pastaj zëvendësoi ungjin e tij Andrea Bogdanin në krye të Arqipeshkvisë së Shkupit dhe Prizrenit. Këta funksione kishtare ia mundësuan atij të hyjë në kontakt me personalitete të famshme fetare, ndër të cilët me kardinalin Barbarigo, pishtar i një doktrine dritëdhënëse dhe ekumenike të Kishës, të hapur ndaj kulturave të popujve të Lindjes. Në sajë të tij do të botohet edhe libri i Bogdanit.

Udhëtimet dhe qëndrimet që bëri në qytetet si Romë, Padovë, Venedik, pastaj lëvizjet e vazhdueshme në Dalmaci, Shqipëri dhe Servi, gjithë kjo, në sajë të lidhjes së thellë që kishte me mësuesit e tij dhe me Kishën, gjegjësisht eprorët e "Propaganda Fide", pasurojnë letërkëmbimin e Bogdanit dhe na e bëjnë të njohur më mirë historinë e turbullt dhe tragjike të popullatave ballkanike në epokën e pushtimit otoman.

Kush është Pjetër Bogdani?

Me prejardhje nga Kosova, pikërisht nga Guri i Hasit, fshat i vendosur jo larg nga Prizreni në kufi me Shqipërinë e sotme. Në atë kohë kjo krahinë ishte e përfshirë në të ashtuquajturen Servi. Ai vjen nga një familje shqiptare që ka ruajtur religjionin e vet burimor katolik megjithë islamizimin politiko-fetar të dhunshëm. Gjejmë personalitete të famshme tek paraardhësit e tij: Pjetër Mazrreku, Primat i parë i Servisë, kyeipeshkëv i Tivarit (1630) dhe Andrea Bogdani, Kryeipeshkëv i Ohrit (1652) dhe i Shkupit (1655).

Datëlindja e tij mund të caktohet midis viteve 1620 dhe 1628. Janë këto dy datat ekstreme që rezultojnë nga konsultimi i dokumenteve të ndryshme.

Hulumtimet mbi origjinën e familjes së tij shpien autorin ta konsiderojë si e fisnikëruar nga mbreti serb Stefan i Madh, për cilësitë e bujarisë dhe të besnikërisë. Por emri i tij mund të vijë nga toponimi "Bojdan" i përdorur në Shqipëri, sikur mendojnë disa shkencëtarë...

Rraskapitja e madhe për shkak të shendetit dhe situatës së vështirë e shtërngoi Andrea Bogdanin t'u drejtohet autoriteteve kishtare për të dhënë dorëheqjen nga funksionet e tij në dobi të të nipit, që do ta marrë administrimin e dioqezës së Shkupit në vitin 1677. Pjetër Bogdani shkroi një letër apologjike mbi jetën e Andreas, me rastin e varrimit të tij në vitin 1684, duke i theksuar ndjenjat e tij patriotike, karizmen profetike, shpirtin e fesë dhe të lutjes në mes të turbullimeve të mëdha dhe persekutimeve të vazhdueshme. Shenja misterioze të shoqëruara me mrekullira do të shfaqen pas vdekjes së Andrea Bodganit në qytezen e Janjeves ku ishte varrosur brenda Kishës. Banorët e feve të ndryshme panë në këto mrekullira dëshminë e shkëlqyer të shenjtërisë së tij.

Rrethanat historike dhe fetare

Perandoria Osmane sundon në Ballkan tash prej dyqind vjetësh; kishte vendosur një pushtet të fortë për t'i qeverisur të nënshtruarit. Sillte me vehte një fé të re dhe impononte tatime të larta për familjet e krishtera, sidomos, ato katolike. Ajo me veprimin e saj ai arriti që fenë katolike ta lëshojnë një numër i madh shqiptarësh edhe pse ky lëshim s'pati kurrë themele vertet të rrënjosura. Në kohën kur Bogdani i shkruajti letrat dhe veprat e tij, është duke u zhvilluar Lufta Turko-Venedikase e Kandisë (1644-1669). Kjo ngjarje shënon etapën e parë të jetës së tij, ndersa gjatë viteve të fundit të jetës do të bashkohet me trupat e Aleancës së Shenjtë kundër turqve (1683-1689). Ai gjendet pranë gjeneralit Pikolomini, i cili vdiq nga murtaja para se t'i marrë sakramentet e fundit nga dora e arqipeshkvit të pranishëm në ballë të luftës për t'i nxitur e dhënë kurajo ushtarëve.

Kisha kujdeset me vemendje për besimtarët që jetojnë në këto krahina in partibus infidelium. Ajo sjell një ndihmë zemërgjërë sa materiale aq edhe shpirtërore, siç dëshmojnë shumë letra të Bogdanit, për t'i mbajtur këto popullata aq të sprovuara në fenë e tyre dhe t'i pengojë që të mos e mohojnë atë për arsye financiare. Për fat të keq largësia nuk e lejon gjithmonë ta vlerësojë gjendjen me saktësi. Megjithatë Bogdani do ta lëvdojë përherë sinqeritetin, zemërgjerësinë dhe gadishmërinë e Kishës për ta ndihmuar dhe njëkohsisht do ta çmojë kërkesen e saj për ta ditur të verteten.

Institucionet e ndryshme kulturore-fetare u krijuan për t'i plotësuar nevojat e popujve që vuajnë nën zgjedhën otomane. Në sajë të të ungjit Andrea, Pjetri mundi të regjistrohet në Kolegjin e Loretos, që drejtohej nga Jezuitët për t'i formuar priftërinjtë dhe udhëheqësit e kombeve ballkanike: Bullgarisë, Dalmacisë, Hungarisë, Servisë dhe Shqipërisë. Ky kolegj, bashkë me atë të "Propagandës Fide" përbëjnë dy qendrat kryesore të formimit fetar e kulturor që do t'i japin Bogdanit mundësinë të fitojë një pjekuri humane e intelektuale të shkallës së lartë. Në këtë mes do ta farkojë personalitetin e tij në sajë të edukatorëve të aftë jezuitë, feja e tij do të bëhet e patundur dhe do t'i japë mundësi pastaj që me punë të palodhshme ta përballojë jetën e rëndë nga përndjekjet e njëpasnjëshme dhe shtypjet e tmerrshme.

Të mposhtet errësira e padijes, të ndriçohen njerëzit me anë të diturisë: i tillë është ideali fisnik që frymëzon Bogdani në letrën e parë që kam gjetur dhe që daton në vitin 1647.... Të edukohen bashkëatdhetarët, të punohet për kthimin e tyre në gjirin e Kishës Katolike, që të lindë mes tyre "Një Skanderbeg i ri", të tilla janë deshirat e Bogdanit në vitin 1658....Me anë të diturisë Bogdani dëshiron të nxisë një vetëdijësim që do të çojë në udhë të çlirimit. Ai tejkalon suazën fetare dhe merr parasysh një plan shumë më të gjërë, më njerëzor dhe më patriotik....

Më 1656 Bogdanit i besohet detyra e Ipeshkvisë së Shkodrës si dhe administrimi i Kryeipeshkvisë së Tivarit, detyrë kjo nga më të vështirat. E themeluar në shekullin IV, Ipeshkvia e Shkodrës i është dhënë Venedikut nga Balsha II. Në vitin 1679 ra në duart e turqve: fshatrat u plaçkitën dhe popullsia iku ndër male. Të krishterët e nënshtruar përballë haraçeve të rënda, nuk kishin tjetër zgjedhje përveç se ta mohonin fenë e tyre.
Vijon

[sabah]

Në letrat e para Bogdani duket tashma shumë i lidhur me vendin e vet. Ai tregon shumë kujdes për t'i informuar eprorët mbi ngjarjet që ndodhin atje. E mbron me sukses të shkëlqyeshëm doktoratën në teologji morale dhe kërkon të dërgohet misionar në Gashi, të Ipeshkvisë së Pultit.

Dëshira e zjarrtë për ta arsimuar popullatën për të cilën kishte përgjegjësi, e detyroi të kërkonte libra që nuk ezkistonin në vendin e tij dhe që ishin botuar nga "Propaganda Fide". Ndër ta gjendeshin disa vepra gjuhësore dhe fetare në gjuhë të ndryshme.

Bogdani zhvillon një aktivitet të fuqishëm në fushën e ungjillëzimit të popullsisë që nën shtypjen ekonomike dhe rrezikun e jetës ka qenë e detyruar të kalojë në islam. Bogdani me veprimtarinë e tij do t'i kontribuojë kthimit të tyre në fé të të parëve. Bogdani s'mund të mos ketë ndjerë për lotët e këtyre njerëzve që kanë mbetur "të dobët dhe të brishtë në fé" nga prania e religjioneve dhe sekteve të ndryshme në mesin e tyre. Dhe jo vetëm kaq, ai bëhet zëdhënës i priftërinjve të tyre, të cilët ballafaqoheshin me gjendje të tmerrshme gjatë ushtrimit të detyrës, por edhe i të gjithë burrave dhe grave që vuanin dhe që kishin zgjedhur të mbeteshin besnikë në fenë e krishterë.

Largësia dhe rrethanat në të cilat jetojnë këta të krishterë e kanë bërë të pamundur që t'i vizitojë ndonjë prift për disa vite me radhë. Përpos kësaj, angaritë dhe tatimet që duhet të paguajnë, i kanë bërë dy herë skllevër dhe i kanë lënë të pafuqishëm në fenë e tyre.....

Kujdesi që pati në shkrimin e librit të tij në gjuhën shqipe, interesi që tregoi përherë për hapjen e shkollave, e bëjnë të radhitet si një paraardhës i Rilindjes...

Sapo u emërua në ipeshkvinë e Shkodrës, do të ndeshet në vështirësi të shumta, burgosje e persekutime, me qëllim që të pengohet zelli i tij i madh apostolik dhe të eliminohet ndikimi i tij. Të shumta janë letrat që flasin për ikje të panumërta që t'u shmanget persekutimeve të turqve.

Bredhja ka qenë fati i tij. Nuk pati një vend ku mund të vendosej: do të gjejë strehim në Tivar, Budvë, Kotor, Split, Padovë ose Venedik...

I vetëdijshëm për pergjegjësinë e tij ndaj misionit, bën që të jetë gjithnjë e më shumë i gatshëm për t'i zbatuar detyrat kishtare në një klimë të persekutimeve dhe në rrezik të përhershëm për t'i ndihmuar popullsitë e kërcënuara dhe për t'u dhënë mbështetje katolikëve që e dëshmonin fenë e tyre në mënyrë heroike, edhe pse gjendeshin në ngushticë.

Dërgimi i misionarëve dhe i mësuesve që të shmanget "mbytja shpirtërore e popullatës", ky është qëllimi i vazhdueshëm i Bogdanit. I prokupuar ta mësojë doktrinën katolike dhe t'i paraqesë problemet e shtruara nga martesat e përziera dhe nga laramanët, ai i përgatit pyetjet e ndryshme të cilat do të parashtrohen më vonë në Koncilin e Parë Shqiptar në fillim të shekullit vijues. Shpirti i tij ekumenik del qartë në qëndrimin e tij tolerant ndaj murgjve ortodoksë serbë të Manastirit të Vraninës.

Bogdani dëshiron priftërinj të kombi të vet, por i pret mirë edhe misionarët italianë, të cilët japin jetën e tyre me zemërgjerësi në mes malësorëve të mjerë dhe kujdeset edhe për mirëvajtjen e tyre.

I veshur si fshatar bredh rrugëve dhe gjen strehim në shpella ku shkruan nën dritën e një qiriu...Bogdani del si mbrojtës i popullit të tij të dërrmuar nën peshën e tatimeve të mbledhura nga Sulltani dhe të haraçit që ua merr Patriarkana. Ky popull që u bë raja dhe "paria" si mund t'i mbante klerikët e vet? Ndihmat për priftërinjtë dhe shqetësimi për sjelljet dhe formimi i tyre, do të jenë shqetësimet kryesore që paraqiten në një numër të madh letrash.

Vitet që kaloi në Itali, Romë, Padovë, Venedik bënë që të rritet dashuria për vendlindjen. Me gjithë përndjekjet që e pritnin dhe vështirësitë e shumëllojshme, Bogdani tregoi përherë dëshirë dhe këmbëngulje për t'u kthyer në vendin e tij dhe për të punuar për të mirën e të gjithëve.

Lidhjet e tij me Kishen Universale nëpërmjet eprorëvet janë të forta, të sinqerta dhe aq të ngushta sa edhe të respektueshme. Në marrëdhëniet e tij vërehet një kujdes i madh për të dërguar informata mbi gjendjen e Ipeshkvisë, të klerikëve dhe të popullsatës së mjerë. Letrat e tij shprehin mirënjohje të madhe dhe të sinqertë për të gjithë bamirësitë që vijnë nga Kongregata e Shenjtë. Ky letërkëmbim u vështirësua nga censura otomane dhe pritja e Ambasadorëve që i sillnin letrat. Gjithë kjo do të kërkojë shumë durim dhe do t'i shkaktojë shumë vuajtje Pjetër Bogdanit. Mirëpo, besimi i tij ndaj Kishës, të cilin e ka treguar gjatë jetës së tij në marrëdhëniet besnike me Propaganden Fide, do të vazhdojë ta ndajë me priftërinjë e tij: "...Stiano dunque perciò sicuri che la Sacra Congregrazione quello che una volta promette è irrefragabile et osserva infallibilmente.."

Ai është njeri i terrenit që shkon më kalë duke rrezikuar jeten e vet nëpër malet e ashpra dhe të larta të Shqipërisë së Veriut duke pajtuar me rreptësinë e vendit, klimën e vështirë dhe pengesat e shumta që armiqtë i vinin në rrugën e tij. Gjithë këtë e bën për t'u sjellë ngushëllime shpirtërore njerëzve të mjerë që jetonin në këto vende ose kishin gjetur strehë atje.

ashuria e tij për Krishtin, shpirti i tij luftarak "për t'i fituar shpirtrat Perëndisë", ndezin zemërgjerësinë e tij dhe shtyjnë ta dëshirojë martirizimin. Qysh më 1663 ai shkruan se është i gatshëm ta derdhë edhe gjakun e vet. Në vitin 1665 kur është ipeshkëv i Shkodrës dhe administrator i Tivarit, vazhdon ta tretë jeten e tij "Usque ad profusionem sanguinis". Letrat e fundit përshkruajnë një përsekutim të tmerrshëm nga otomanët të udhëhequr nga Jeghen pasha Aziatiku. Ato dëshmojnë qëndresën e Bogdanit dhe të besimtarëve të tij të ikur në "malet kryengritëse" kurrë të nënshtruara, duke mos pasur tjetër përveçse "borë për dyshek", por të frymëzuar nga një forcë e brendshme.

Mynxyrat e murtajës e detyrojnë të ikë në Prizren, torturat e priftërinjve dhe sidomos ndaj të nipit e bëjnë të vuajë shumë. Ai lëshon një britmë të dhimshme: "Salva nos perimus" / Na shpëto, zhdukemi. Ashtu nënshkruhet letra e tij e parafundit duke sjellë në mend me këto fjalë librin e tij. Në letrën e fundit, pasi janë hakmarrë turqit, i lidhur ngushtë me mundimet e Mësuesit të dashur, i dërguar lakuriq nëpër rrugët e Prizrenit, dhe i shpëtuar për mrekulli nga vdekja, do të nënshkruajë "Cuneus prophetarum" duke e vulosur kështu jetën e tij me një vepër dhe një itenerar të pavdekshëm.

Do të mbarojë pas ca muajsh nga epidemia e murtajës më 5 dhjetor 1689 në Prishtinë. Nipërit e tij Gjoni e Gjergji do ta shpallin vdekjen e tij dhe do të na njoftojnë me ngjarjet që do të vijnë pas dhe urdhrin e Sulltanit: kufoma e Bogdanit zhvarroset në mënyrë mizore dhe u hidhet qenve në sheshin e tregut.


Shënim: për të njohur më mirë Pjetër Bogdanin dhe rrethanat e jetës së tij shihni:

Bogdano Pietro, L'Infallibile verità della Cattolica Fede..., In Venetia, per Girolamo Albrizzi In MDCXCI.

Gjini Gaspar, Ipeshkvia Shkup- Prizren nëpër shekuj, Drita Zagreb 1986.

Jacov Marco, Le Missioni Cattoliche nei Balcani durante la Guerra di Candia 1645.1669, Città del Vaticano 1992.

Marlekaj Luigi, Pietro Bogdani e l'Albania del suo tempo, Palo del Colle, Bari 1989.

Sedaj Engjëll, Pjetër Bogdani, Çeta e Profetëve, Rilindja, Prishtinë 1990.

Bogdani Pjetër, Çeta e Profetëve, Drita, Prizren 1997.

-Archivio Segreto Vaticano

-Archivio storico "de Propaganda Fide"